CÓ THỂ BẠN QUAN TÂM X

Những vấn đề cần chú trọng khi chuyển chính sách sang Dân số và Phát triển

Thời sự - 01/08

Nghị quyết 21-NQ/TW về 'Công tác dân số trong tình hình mới' của Hội nghị Trung ương 6 khóa XII xác định: 'Tiếp tục chuyển trọng tâm chính sách dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang Dân số và Phát triển'. Đây là bước chuyển có tính cách mạng, đánh dấu giai đoạn mới của chính sách dân số ở Việt Nam.

Chú trọng nâng cao chất lượng dân số là một trong 6 mục tiêu lớn Nghị quyết 21-NQ/TW về công tác dân số trong tình hình mới đề ra. Ảnh: T.L

Ngày 28/2/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 314/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch 'Nâng cao năng lực nghiên cứu về Dân số và Phát triển đến năm 2030'. Theo đó, để thực hiện thành công Nghị quyết 21-NQ/TW (Nghị quyết 21), cần đẩy mạnh nghiên cứu những vấn đề trọng tâm của quan hệ Dân số và Phát triển ở nước ta hiện nay và tương lai, trước hết đến năm 2030.

Chuyển trọng tâm từ DS-KHHGĐ sang Dân số và Phát triển, có thể hiểu là giải quyết mối quan hệ hai chiều giữa một bên là dân số (quy mô, cơ cấu, phân bố, chất lượng dân số, mức sinh, mức chết, di cư) và bên kia là phát triển (tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội, bền vững về môi trường, đảm bảo an ninh, quốc phòng).

Nghị quyết 21 đã cụ thể hóa và 'khu trú' nội dung trọng tâm Dân số và Phát triển thành các nhóm mục tiêu: 'Duy trì vững chắc mức sinh thay thế; đưa tỉ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên; tận dụng hiệu quả cơ cấu dân số vàng, thích ứng với già hoá dân số; phân bố dân số hợp lý; nâng cao chất lượng dân số'. Vì vậy, hướng nghiên cứu Dân số và Phát triển có thể xoay quanh những mục tiêu mà Nghị quyết 21 đề ra với 6 mục tiêu như sau:

1. Duy trì vững chắc mức sinh thay thế

Tổng tỷ suất sinh (Total Fertility Rate, viết tắt TFR) hay 'số con trung bình của phụ nữ tính đến hết tuổi sinh đẻ' là thước đo mức sinh thường được sử dụng nhất. Chính sách dân số Việt Nam trước đây là giảm sinh với mục tiêu đạt 'mức sinh thay thế' (TFR = 2,1). Việt Nam đã đạt mục tiêu này vào năm 2005 và duy trì được suốt 15 năm qua (2005-2019). Tuy nhiên, mức sinh có sự khác biệt lớn giữa các vùng, các tỉnh. Năm 2019, Đông Nam Bộ, TFR = 1,56 con/phụ nữ nhưng Trung du và miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, chưa đạt mức sinh thay thế, TFR vẫn còn ở mức 2,43.

Trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa, kinh tế thị trường nhưng 2/3 dân số vẫn sống ở nông thôn, một loạt câu hỏi đặt ra cần được giải đáp: 1) Làm thế nào để 'duy trì vững chắc mức sinh thay thế'? 2) Vì sao Nam Bộ mức sinh đã giảm sâu? Mức sinh thấp tác động thế nào đến cả nước nói chung và Nam Bộ nói riêng, cả ở tầm vĩ mô và vi mô? 3) Vì sao Trung du và miền núi phía Bắc, Tây Nguyên mức sinh vẫn còn cao? Ở vùng này, việc chuyển trọng tâm sang dân số và phát triển cần phải có những khác biệt gì với các vùng đã có mức sinh thấp?...

2. Đưa tỉ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên

Dân số được chia thành nam và nữ. Sở dĩ như vậy, vì nam và nữ khác nhau ở nhiều góc độ tự nhiên, tâm lý, kinh tế, xã hội. Cần chú ý những khác biệt này nhằm phân công lao động hợp lý trong gia đình và ngoài xã hội, phấn đấu đạt tới sự bình đẳng nam, nữ thực sự.

Người ta không chỉ chú ý đến tính cân bằng giữa số nam và số nữ của toàn bộ dân số mà còn quan tâm đến tính cân bằng giới tính của trẻ sơ sinh, thông qua 'tỷ số giới tính khi sinh'. Tỷ số này, theo quy luật tự nhiên, thường vào khoảng từ 103 đến 107, nghĩa là cứ sinh được 100 bé gái, tương ứng lại sinh được từ 103 đến 107 bé trai. Ở nước ta, khi mức sinh giảm thấp thì tỷ số này lại có xu hướng tăng lên: Năm 2005 là 106 nhưng năm 2019 đã lên tới 111,5. Nghị quyết số 21 đánh giá 'Mất cân bằng giới tính khi sinh tăng nhanh, đã ở mức nghiêm trọng'. Đây là dạng mất cân bằng vật chất - nền tảng của sự tồn tại và phát triển bền vững của xã hội, tất yếu sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy. Vì vậy, cần điều tra nghiên cứu để kết luận chính xác về tình trạng, phát hiện đúng và đầy đủ nguyên nhân, hậu quả của mất cân bằng giới tính khi sinh, đặc biệt là đề xuất được những giải pháp phù hợp và hiệu quả giải quyết vấn đề này.

3. Tận dụng hiệu quả cơ cấu dân số vàng

Do mức sinh giảm, tuổi thọ tăng nhanh nên 40 năm qua (1979-2019), cơ cấu dân số theo tuổi của nước ta biến đổi mạnh. Nếu năm 1979, tỷ lệ trẻ em dưới 14 tuổi trở xuống chiếm tới 43% thì năm 2019 giảm, chỉ còn 24,3%. Ngược lại, tỷ lệ những người có khả năng lao động (từ 15 đến 64 tuổi) đã tăng từ 52% lên 68% và nhóm 65 tuổi trở lên tăng từ 4,68% lên 7,7%.

Khi những người độ tuổi 15 đến 64 chiếm 2/3 tổng dân số, trở lên, người ta nói rằng, đây là 'cơ cấu dân số vàng'. Việt Nam đã và đang trong thời kỳ 'cơ cấu dân số vàng'. Thời kỳ này có đặc điểm gì? Kinh nghiệm thế giới tận dụng cơ hội 'cơ cấu dân số vàng'? Làm thế nào tận dụng được cơ hội 'có một không hai' này để thúc đẩy phát triển kinh tế, tránh được 'bẫy thu nhập trung bình', nâng cao mức sống nhân dân là câu hỏi xuyên suốt thời kỳ dân số vàng của Việt Nam.

4. Thích ứng với già hóa dân số

Một trong những hiện tượng xã hội đặc sắc nhất trên thế giới trong thế kỷ XXI là dân số cao tuổi 'bùng nổ' cả về số lượng và tỷ lệ trong tổng dân số. Nếu năm 1950, tỷ lệ người 65 tuổi trở lên trên thế giới là 5,1% thì đến năm 2000 mới chỉ tăng lên 6,9% (tăng thêm 1,8%) nhưng năm 2050 sẽ đạt tới 15,9%, tức là tăng thêm 9%. Dân số vừa là lực lượng sản xuất, vừa là lực lượng tiêu dùng nên già hóa dân số đã, đang và sẽ làm thay đổi tình trạng kinh tế - xã hội thế giới.

Việt Nam bước vào quá trình già hóa từ năm 2011, khi số người 65 tuổi trở lên đạt 7% và là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất. Già hóa đặt ra một loạt câu hỏi như: Đặc điểm những người cao tuổi (cơ cấu giới tính; tình trạng hôn nhân; sống riêng hay sống chung với con cháu; sức khỏe; việc làm, thu nhập...); Liệu sự khác biệt thế hệ có dẫn đến mâu thuẫn, xung đột? Già hóa tác động đến sự phát triển như thế nào? Làm thế nào để già hóa tích cực? Các giải pháp thích ứng với già hóa dân số, đảm bảo phát triển bền vững là gì? Thế nào là môi trường xã hội thân thiện với người cao tuổi và làm thế nào để xây dựng được môi trường như vậy?... Cần nghiên cứu để trả lời thấu đáo những câu hỏi nói trên, tạo nền móng vững chắc cho các chính sách kinh tế - xã hội liên quan đến người cao tuổi và công tác giáo dục, truyền thông về lĩnh vực này.

5. Phân bố dân số hợp lý

Năm 2019, nước ta có 96.206.000 người, là nước đông dân thứ 15 trên thế giới, mật độ dân số nước ta lên tới 290 người/km2(6) (Thế giới khoảng 60 người/km2)(7). Nếu so sánh đồng thời cả quy mô và mật độ dân số thì Việt Nam chỉ đứng sau các nước Ấn Độ, Nhật Bản, Philippines và Bangladesh.

Như vậy, Việt Nam là nước có quy mô dân số lớn và mật độ dân số rất cao. Hơn nữa, tỷ lệ dân đô thị của nước ta còn rất thấp (34,5%) và phân bố dân số rất không đồng đều. Đồng bằng sông Hồng chiếm 6% diện tích đất đai lại là nơi cư trú của 23,4% dân số cả nước (hơn 22,5 triệu người). Trong khi đó, Trung du, miền núi phía Bắc và Tây Nguyên chiếm hơn 45% diện tích đất nước nhưng số dân chỉ chiếm 19,1 % dân số cả nước. Chênh lệch mật độ càng cao khi xét ở cấp tỉnh/thành phố và cấp huyện/quận. Hiện có 8 tỉnh mật độ lên tới trên 1.000 người/km2, riêng TPHCM trên 4.000 người/km2 nhưng cũng có 9 tỉnh mật độ dưới 100 người/km2. Nhiều quận của Hà Nội và TPHCM mật độ lên đến trên 40.000 người/km2. Đặc biệt, số liệu lịch sử cho thấy chênh lệch mật độ giữa các vùng, các tỉnh/thành phố và quận/huyện ngày càng lớn.

Vì sao dân số ngày càng tích tụ vào một số vùng và thành phố? Vì sao phân bố dân số ngày càng không đồng đều? Tác động của những xu hướng này đến phát triển cần được nghiên cứu soi sáng để có thể đề xuất giải pháp nhằm điều chỉnh phân bố dân cư ngày càng hợp lý hơn.

6. Nâng cao chất lượng dân số

Pháp lệnh Dân số nêu rõ: 'Chất lượng dân số là sự phản ánh các đặc trưng về thể chất, trí tuệ và tinh thần của toàn bộ dân số'. Ở Việt Nam, để đo chất lượng dân số, trong các văn bản chính sách thường dùng 'Chỉ số phát triển con người' (Human Development Index - HDI).

HDI của nước ta không ngừng tăng lên, từ 0,475 năm 1990 đã đạt 0,693 vào năm 2018, nhưng vẫn chỉ xếp hạng 118 trong tổng số 189 nước so sánh và chưa bao giờ lọt vào 'tốp' 100 nước có HDI cao nhất.

Nghị quyết 21 đề ra mục tiêu đến năm 2030 'Chỉ số Phát triển con người nằm trong nhóm 4 nước hàng đầu khu vực Đông Nam Á' và nhiều chỉ tiêu khác liên quan đến chất lượng dân số như: 'Tỉ lệ nam, nữ thanh niên được tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn đạt 90%; giảm 50% số cặp tảo hôn; giảm 60% số cặp hôn nhân cận huyết thống; 70% phụ nữ mang thai được tầm soát ít nhất 4 loại bệnh tật bẩm sinh phổ biến nhất; 90% trẻ sơ sinh được tầm soát ít nhất 5 bệnh bẩm sinh phổ biến nhất'. Thực hiện được những chỉ tiêu nói trên sẽ góp phần nâng cao chất lượng dân số đầu đời nhưng cũng đòi hòi sự thay đổi mang tính cách mạng trong lĩnh vực hôn nhân và sinh sản ở Việt Nam.

Cơ hội và rào cản thực hiện cuộc cách mạng này là gì? Cần có sự nghiên cứu thấu đáo về mặt kinh tế, xã hội, pháp luật, kỹ thuật nhằm tìm ra giải pháp tận dụng cơ hội, vượt qua rào cản, đảm bảo thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng giống nòi.

Rõ ràng, việc chuyển trọng tâm chính sách dân số từ DS-KHHGĐ sang Dân số và Phát triển và để đạt được các mục tiêu như Nghị quyết 21 đề ra cần trả lời rất nhiều câu hỏi như đã trình bày ở trên. Đó cũng là những câu hỏi nghiên cứu dành cho hướng nghiên cứu Dân số và Phát triển ở Việt Nam hiện nay.

GS.TS Nguyễn Đình Cử - nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội

Theo Gia đình và xã hội Link Gốc: Copy Link

http://giadinh.net.vn/dan-so/nhung-van-de-can-chu-trong-khi-chuyen-chinh-sach-sang-dan-so-va-phat-trien-20200731153018361.htm

Tin liên quan

Tập trung giải quyết những thách thức về công tác dân số trong thời gian tới

Sống khỏe - 13/02

Tập trung giải quyết những thách thức về công tác dân số trong thời gian tới

Hiện nay, Hàn Quốc là nước có mức sinh thuộc hàng thấp nhất trên thế giới. Bên cạnh đó, già hóa dân số cũng là vấn đề 'bức bách' tại đất nước này. Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam và Hàn Quốc là hai quốc gia có nhiều điểm tương đồng về nhân khẩu học, do đó những vấn đề về dân số của Hàn Quốc sẽ là những bài học để Việt Nam tham khảo.

Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển dân số bền vững

Sống khỏe - 29/02

Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển dân số bền vững

Trong bối cảnh công tác dân số còn gặp nhiều khó khăn, thách thức, năm 2020 ngành Dân số cần thực hiện đồng bộ các giải pháp, đẩy mạnh tuyên truyền, vận động, tạo sự đồng thuận xã hội trong việc chuyển hướng chính sách dân số từ KHHGĐ sang Dân số và Phát triển; chú trọng nâng cao chất lượng dân số qua việc thực hiện khám sức khỏe tiền hôn nhân, tầm soát, chẩn đoán bệnh tật trước sinh và sơ sinh…

Đặt nền móng giải quyết toàn diện các vấn đề về công tác dân số

Sống khỏe - 07/03

Đặt nền móng giải quyết toàn diện các vấn đề về công tác dân số

Mục tiêu của Kế hoạch nhằm tăng cường tiềm lực nghiên cứu về Dân số và Phát triển, nâng cấp cơ sở vật chất, nâng cao năng lực trình độ nghiên cứu chuyên sâu, đẩy mạnh thực hiện nghiên cứu toàn diện về Dân số và Phát triển để cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ việc triển khai các giải pháp hướng tới mục tiêu đề ra trong Chiến lược Dân số Việt Nam đến năm 2030, góp phần phát triển đất nước nhanh, bền vững.

Những thành công và thách thức trong công tác dân số của tỉnh Bình Dương

Sống khỏe - 21/03

Những thành công và thách thức trong công tác dân số của tỉnh Bình Dương

Chiến lược dân số là một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển đất nước, một trong những vấn đề hàng đầu tác động trực tiếp đến nền kinh tế - xã hội, là yếu tố cơ bản để nâng cao chất lượng cuộc sống của con người. Để góp phần thực hiện chiến lược DS-KHHGĐ giai đoạn 2016-2020, HĐND tỉnh Bình Dương khóa 8 đã ban hành Nghị quyết 20 về chế độ, chính sách hỗ trợ đối với công tác DS-KHHGĐ trên địa bàn tỉnh.

Tin cùng chuyên mục

BV Trung ương Huế trở thành hậu phương vững chắc cho tuyến đầu Đà Nẵng

Sống khỏe - 01/08

BV Trung ương Huế trở thành hậu phương vững chắc cho tuyến đầu Đà Nẵng

Tại buổi làm việc, PGS. TS Nguyễn Trường Sơn - Thứ trưởng Bộ Y tế cho biết, lãnh đạo Bộ Y tế đánh giá cao sự vào cuộc và nỗ lực của các bác sĩ Bệnh viện Trung ương Huế, bệnh viện trở thành hậu phương vững chắc cho tuyến đầu của Đà Nẵng.

5 nhóm người không nên ăn dứa

Sống khỏe - 01/08

5 nhóm người không nên ăn dứa

Loại quả chua ngọt, thơm lừng này không những làm nước ép cực ngon mà cho vào các món canh chua cũng rất tuyệt vời. Mặc dù nó vừa ngon vừa bổ, nhưng không phải là loại trái cây dành cho tất cả mọi người.

Hà Nội: Các di tích tăng cường công tác phòng, chống dịch

Sống khỏe - 01/08

Hà Nội: Các di tích tăng cường công tác phòng, chống dịch

Trước tình hình bùng phát của dịch Covid-19, nhiều di tích trên địa bàn Hà Nội đang có các biện pháp nhằm đảm bảo an toàn cho khách tham quan.

Mỹ chi mạnh cho Sanofi và GSK nghiên cứu vắcxin COVID-19

Sống khỏe - 01/08

Mỹ chi mạnh cho Sanofi và GSK nghiên cứu vắcxin COVID-19

Sanofi và GSK cho biết số tiền đầu tư của Washington sẽ được dành cho các hoạt động phát triển và bảo đảm năng lực sản xuất vắcxin trên diện rộng của hai hãng tại Mỹ.

Hơn 6,2 triệu USD giúp Việt Nam phát hiện và ứng phó dịch Covid-19

Sống khỏe - 01/08

Hơn 6,2 triệu USD giúp Việt Nam phát hiện và ứng phó dịch Covid-19

Tại Hà Nội, Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam - đại diện cho Chính phủ Việt Nam đã ký Hiệp định Viện trợ không hoàn lại trị giá hơn 6,2 triệu USD để tăng cường năng lực giám sát và xét nghiệm, nghiên cứu vắc-xin, bộ xét nghiệm và truyền thông về dịch Covid-19. Đây là Dự án được tài trợ bởi Quỹ Tài chính khẩn cấp phòng, chống đại dịch (PEF) qua khoản bảo hiểm được phân bổ cho Việt Nam.

Video nổi bật